Meteorittar – frå rom til jord

Ordinære kondrittar

Dei ordinære kondrittane utgjer den største mengda med meteorittar som vi finn på jorda. Dette betyr dog ikkje at denne fordelinga er representativ for korleis distribusjonen av objekta er ute i verdensrommet. For å skille dei ulike typane frå kvarandre, har ein utvikla ulike måtar å klassifisere desse på.

Petrografiske typar
Klassifikasjon av petrografisk type brukar ein skala frå 1 til 7, der type 1 til 2 viser grad av metamorfose (omvandling) som følge av påverknad av vatn, medan 3 til 7  viser aukande grad av termisk metamorfose (endring og rekrystallisering som følge av varme). Ordinære kondrittar finnast i petrografisk type 3 til 7. Ein meteoritt av type L3 vil til dømes vise moderat innhald av fritt jern, samt velutvikla og nokså uforstyrra kondrular. Desse meteorittane har ein veldig tydeleg struktur, med flotte og runde kondrular.  Ein meteoritt av type L6 vil derimot ha kondrular som viser så høg grad av endring og rekrystallisering (pga varme) at kondrulane i meir eller mindre grad flyt saman til ei homogen masse. Desse meteorittane har gjerne vore utsette for temperaturar på over 900 grader C.
Meteorittar av petrografisk type 3 er nokså sjeldne, og såleis mykje verdsett av samlarar. Estetisk er dei òg veldig vakre.

Forvitringsgrad
Meteorittar kjem frå ein plass utan oksygen og vatn. Når desse hamnar på jordoverflata, vil dei difor raskt gjennomgå meir eller mindre grad av forvitring. I løpet av åra vil sjølv meteorittar som landar i tørre ørkenområde verte forvandla til ei ugjenkjenneleg lausmasse.
Ein har difor laga ein forvitringsskala som viser grad av oksidering (eller rusting) av jern og troilitt, og omvandling av silikatmineral (hovudsakleg olivin, pyroksen og plagioklasfeltspat) til leire- og oksidmineral. W1 til W4 viser aukande grad av oksidering av nikkeljern og troilitt, medan dei meir sjeldne forvitringsgradene W5 og W6 viser forvitring av silikatmineral. Forvitringsgradene vert klassifisert ved å studere tynnslip i plan- og krysspolarisert lys ved hjelp av polarisasjonsmikroskop.

Sjokkgrad
Meteorittar har ofte ei histore som er prega av voldsomme hendingar ute i verdensrommet. Kraftige kollisjonar i solsystemet sine yngre (og forsåvidt eldre) dagar kan sette sitt preg på meteorittane. Desse hendingane kan vi finne spor etter ved å sjå på krystallane, og korleis desse har vorte påverka av dei kraftige trykkbølgene frå samanstøytane. Sjokkgrad S1 viser meteorittar som ikkje viser teikn til sjokk. Ved aukande sjokkgrad (frå S1 til S6) ser ein tydeleg spor etter sprekker i krystallane, forskyving av krystallstruktur, delvis omdanning av minera,l og tilslutt delvis/heil omsmelting av minerala (smeltebreksje).

Kjemiske ulikskapar
Ein god måte å skille dei ulike typane kondrittar frå kvarandre, er den kjemiske oppbygginga av olivinminerala. H-kondrittar har til dømes ei olivinfordeling på Fa15-19. Kva betyr dette?

Jo, vi har to hovudtypar olivinmineral, fayalitt (Fe2SiO4)  og forsteritt (Mg2SiO4). Dei fleste olivinkrystallar innheld begge typane, men i ulike forhold (jern og magnesium har samme ladning, og kan difor bytte plass med kvarandre i krystallstrukturen). Det at H-kondrittar har fordeling på Fa15-19  betyr at denne meteorittypen innheld 15-19 mol% fayalitt, eller sagt på ein annan måte; 81-85 mol% forsteritt. Vi ser dermed at H-kondrittar (og faktisk kondrittar generelt sett) innheld olivin med høgt magnesiumsinnhald. Dette innhaldet vert brukt for å klassifisere meteorittane, men krev at ein har tilgang på elektronmikroprobe-utstyr.
Ved litt øving er det forholdsvis greit å grovklassifisere kondrittar ved å studere snittflater på dei ulike typane. Mengda med jernflak er nokså lett synleg, særleg når ein held snittflata i riktig vinkel mot lyset slik at ein får refleksjon i jernflaka.

L-kondrittane har olivinfordeling på Fa21-25. Vi ser dermed at meir jern har blitt oksidert, samanlikna med H-kondrittane.   Kondrittar av  type LL har Fa26-32. Her innheld olivinkrystallane over 25 % jernhaldig olivin.

Uttrykket «ordinære kondrittar» er kanskje litt misvisande, for alle meteorittar er spennande og kan fortelle ei interessant historie frå solsystemet sin barndom.