Meteorittar – frå rom til jord

Frå rom til jord

Meteoride, meteor eller meteoritt?
Det er mange begrep knytta til fenomenet meteor/meteoritt. Media og folk flest blandar ofte saman desse begrepa, men ei enkel forklaring kan samanfattast slik:
* Sjølve objektet som er på kollisjonskurs med jorda vert kalla ein meteoride. Dette kan vere eit asteroidefragment, kometrestar eller små steinfragment kasta ut frå andre himmelekamar grunna kollisjonar/nedslag.
* Meteor er lysfenomenet vi kan sjå når ein meteoride avgir synleg lys grunna luftmotstanden i sitt møte med jorda sin atmosfære. Ofte brukar ein meteorbegrepet hovudsakleg når ein snakkar om dei årlege meteorsvermane (danna av støv/småfragment frå kometar) og dei sporadiske meteorane (meteorar som ikkje har opphav frå ein spesifikk sverm). Større meteorar er ofte knytta til større fragment (frå nokre titals gram til fleirfoldige tonn) kallar ein ofte eldkuler eller bolidar. Det er desse eldkulene som gjev fall av meteorittar, og og eldkulene vil ofte overstråle fullmånen eller til og med sola i lysstyrke.
* Meteoritt er objektet som overlever den strabasiøse ferda gjennom atmosfæren og faktisk når jordoverflata. Det er kun ein liten prosentdel av meteoridane som overlever denne ferda, dei aller fleste objekta brenn heilt opp i atmosfæren og etterlatar seg kun eit røykspor, samt eit uttal med mikroskopiske mikrometeorittar.

Når eit objekt frå verdensromet passerer gjennom jorda si atmosfære, vil vi kunne oppleve både lys- og lydfenomen. Lyset kan sjåast frå lange avstandar (opp mot fleire hundre kilometer avstand),  medan ein kun kan høyre lyden i ein radius på om lag 30-40 km, alt etter vèrforhold og topografi.

Litt fysikk
Det er den totale massa og hastigheten på objektet som bestemmer kva høgde meteoriden tek til å avgi energi i form av synleg lys. Alle objekta som er i rørsle har ein gitt treghet, dvs motstandsevne til endring av fart/retning. Krafta som trengs for å påverke denne rørsla (enten auking eller minsking av fart) er avhengig av objektet sitt moment, som er eit produkt av objektet si masse og hastighet. Dess høgare hastighet, eller større masse, dess meir kraft er påkrevd for å påverke objektet sitt moment. Jorda si atmosfære skapar friksjon mot objektet, og denne friksjonen er med på å redusere momentet. Dette momentet vert vidare redusert ved at objektet vert oppvarma i så stor grad at det tek til å miste masse grunna ablasjonsprosessar.
Formelen for kinetisk energi er interessant her:
KE = 1/2 mv2
Denne formelen fortel enkelt at hastigheten (v) har meir å seie for kva kinetisk energi objektet har på sin veg gjennom atmosfæra:
- Doblar du massa (m), men held hastigheten konstant, vil den kinetiske energien doble seg.
- Doblar du hastigheten (v), men held massa konstant, vil den kinetiske energien bli fire gongar så stor.
Det er ein smule komplisert å berekne desse faktorane nøyaktig, sidan både masse og hastigheten vil bli redusert på ferda gjennom atmosfæren (grunna massetap og friksjon). Men det er likevel ein grei regel som forklarer i grove trekk.

Lysfenomenet
Mange trur at meteorar skuldast meteoridar som «brenn opp» i atmosfæren. Dette er ikkje nødvendigvis feil, men treng ei lita forklaring.
Når ein meteoride møter atmosfæren vår i ein hastighet på fleire titals km/t, er det omlag som å treffe ein vegg. Lufta framfor meteoriden vert pressa kraftig saman, som ei luftpute, og dette fører til at trykket aukar så mykje at lufta vert glovarm. Strålingsenergien fører til at overflata på meteoriden vart varma opp over 3000 grader. Overflata på meteoriden smeltar difor, og mykje av dette materialet fordampar direkte. I tillegg vert lufta rundt meteoriden kraftig ionisert (mister elektron). Når luftatoma får tilbake elektrona sine, slepp dei ut energi i form av synleg lys. Ioniseringa skjer faktisk i ein stor radius rundt objektet, gjerne opp til 30-40 meter, og det er lyset frå denne glødande gassen som vi ser frå jorda som ein meteor.
Folk opplever ofte at meteorar har mange ulike fargar. Dette skuldast i hovudsak to faktorar, innhaldet i objektet og gassane som vert ionisert (litt på samme måte som måte dei ulike fargane i nordlyset vert til). Likevel er det vanskeleg å lage ein god regel på kva som spelar mest inn. Folk oppfattar gjerne fargar litt subjektivt, og i tillegg kan atmosfæriske forhold som dis og høgde over horisonten spele inn. Men generelt opplever ofte folk at meteoren startar som eit skarpt kvitt lys, som seinare sloknar ut i ein raudaktig glød før den sloknar. Det er likevel ikkje uvanleg at ein ser fleire fargar på meteorane. Natrium gjev ofte ein gult lys, nikkel grønt og magnesium blåaktig.

Lyd
Om ein registrerer lyd i samband med kraftige meteorar, så betyr dette at ein er svært nær plassen der eventuelle meteorittar fell ned. Lyd forplantar seg kun i luft, og ein er difor avhengig av at meteoriden har overlevd så langt ned i atmosfæren at lufta har høg nok densitet til å lede lydbølgene. I denne høgda er òg luftmotstanden så stor at meteoriden har mista mesteparten av hastigheten, og såleis sluttar å gi frå seg synleg lys. Objektet har oppnådd terminalhastighet (kun akselerert av jorda sin gravitasjon), og fell no nesten loddrett ned mot jorda. Merk at lyden bevegar seg mykje seinare enn lyset, og difor vil ofte lyden først nå landjorda fleire minutt etter at ein ser lysfenomenet. Ved store eldkuler, som gjerne avsluttar eksplosivt, er det lurt å starte stoppeklokka. Høyrer ein lyd som minner om tordenskrall, så er det ein klar indikasjon på at restar av meteoriden har ramla ned på jorda som meteorittar. Og høyrer du lyden, så er du oftast mindre enn 30 km unna! Men kva skuldast lyden?
Jo, det er faktisk overlydssmella til objekta som bryt lydmuren under fallet. Objekta mistar raskt overlydshastigheten pga luftmotstanden, og fell såleis ofte mot jorda i ei hastighet på under 200 km/t (alt etter storleik sjølvsagt). Dersom ein høyrer kun eit smell, dreiar det seg ofte om eit enkelt objekt som fell ned. Fleire smell, eller langvarig romling, kan derimot tyde på at det er ein skur av meteorittar som har falle ned.

Dersom ein står svært nær der nedslaget av meteoritten skjer, kan ein òg høyre andre type lydar. Dette kan td. vere ein pulserande lyd, skapt av ein meteoritt (gjerne avlang eller flat form) som roterer kraftig rundt i lufta. Folk har ofte uttalt at denne lyden kan minne om køyring med punktert dekk på bilen. Det er òg mogleg å høyre ein hylande lyd, eller suselyd frå meteoritten som passerer gjennom lufta.
Det finst òg dei som påstår at dei har høyrt lyd frå meteoren, samtidig som ein har sett lyset! I utgangspunktet høyrest dette svært usannsynleg ut, og forskarar har i ei årrekke undra seg over korleis dette kan forklarast. I dei siste åra har ein funne ut av kraftige plasmaspor etter meteorane kan sende frå seg elektromagnetisk stråling i form av radiobølger. Dersom ein står i nærleiken av metallobjekt (gjerder, antenner, stolpar, bygningskonstruksjonar), så kan ein del av den elektromagnetiske energien bli omdanna til lysbølger som kan høyrast (gjerne som knitrande lyd).

 

 

 

 

Legg igjen en kommentar