Meteorittar – frå rom til jord

Steinmeteorittar

Steinmeteorittane kan delast opp i to hovudgrupper; kondrittar og akondrittar.
Kondrittane innheld millimeter store kuler, kalla kondrular. Dette er små dropar kondensert ut frå urtåka som sola og planetane vart danna frå. Denne meteoritttypen er den desidert vanlegaste, og kanskje òg den mest interessante. Kondrittane kan delast opp i ei rekke underklasser, der enkelte klasser innheld store mengder med mellom anna karbon og vatn.

Ordinære kondrittar (H, L og LL)
Dei ordinære kondrittane utgjer den største mengda med meteorittar som vi finn på jorda. Dette betyr dog ikkje at denne fordelinga er representativ for korleis distribusjonen av objekta er ute i verdensrommet. For å skille dei ulike typane frå kvarandre, har ein utvikla ulike måtar å klassifisere desse på.

  • H står for «high iron», og betyr at mellom 25-30% av  totalvekta er jern. Mellom 15 og 19% jern finnast i elementær form, medan resten er kjemisk bunden i ulike typar silikatmineral. H-kondrittane lar seg lett tiltrekke av ein magnet på grunn av sitt høge jerninnhald. Når ein kuttar opp meteoritten i skiver, vil ein kunne sjå eit tydeleg skin av metallflak sjølv på upolerte flater. Metallflaka er jevnt distribuert i meteorittmassa. H-kondrittar har ei olivinfordeling på Fa15-19.  H-kondrittar lar seg lett detektere med gode metalldetektorar, på grunn av sitt høge jerninnhald.
  • L står for «low iron», og betyr at mellom 20-25% av  totalvekta er jern. Med andre ord nesten like mykje som H-kondrittar. Men ulikskapen her er at kun mellom 1 og 1o% jern finnast i elementær form, medan resten er kjemisk bunden i ulike typar silikatmineral. L-kondrittane lar seg ikkje like lett tiltrekke av ein magnet som H-kondrittane, noko som skuldast at ein finn mykje færre frie jernflak når ein studerer kuttflatene på meteoritten. L-kondrittar har ei olivinfordeling på Fa21-25. Om ein samanliknar dei tre typane ordinære kondrittar, er L-kondritten den vanlegaste ved meteorittfall, med heile 46%.
  • LL står for «low metal, low total iron», og betyr at mellom 19-22% av  totalvekta er jern.  Mengda med fritt jern i elementær form er her kun mellom 1-3%. LL-kondrittane lar seg dermed kun tiltrekke svakt av ein sterk magnet. Når ein studerer snittflatene, ser ein at fordelinga av frie jernflak er svært sparsomleg med kun enkelte jernflak synlege. LL-kondrittar har ei olivinfordeling på Fa26-32. Denne meteorittypen er vanskeleg (men ikkje umogleg) å oppdage ved hjelp av metalldetektor, på grunn av det låge jerninnhaldet.

E-kondrittar Sjeldan type som omfattar kun omlag 2% av steinmeteorittane. Desse har vorte til eit oksygenfattig kiljø, noko vi ser på andelen av fritt metallisk jern og jernsulfatmineralet troilitt. I E-kondrittane innheld pyroksenminerala kun magnesium (manglar jern). Denne magnesiumspyroksenen vert kalla enstatitt, og utgjer omalag 65% av desse meteorittane. Fayalitt-innhaldet er oftast under 1%. E-kondrittane vert vidare underdelt i EH (meir enn 30% totalt jern, og meir metall), og EL (mindre enn 25% totalt jern, og mindre andel metall). Det lave oksygeninnhaldet tilseier at dei har vore skapte nærare sola enn dei ordinære kondrittane, kanskje innanfor Merkur si bane.

R-kondrittar Desse kondrittane er breksjerte, med lyse klastar fordelt i ein finare, mørk matriks. Dei lyse delane har oftast petrografisk grad 5-6, medan den mørke matriksen har grad 3-4. Kondrittane har relativt få kondrular, og nesten fråvær av nikkeljern. Mesteparten av metallet er som jernsulfiden pyrotitt(FeS) og pentlanditt [(Fe,Ni9)S8], eller i olivinmineral. Pyrotitten er magnetisk, noko som gjer denne type meteoritt svakt magnetisk. Fayalittinnhaldet er det høgaste blant kondrittane, Fa39, noko som er eit karakteristisk kjenneteikn. Navnet R-kondritt kjem frå meteorittfallet Rumuruti i sørvest Kenya i 1934, som forsynte vitenskapen med ferske uforvitra eksemplar av denne sjeldne varianten.

Karbonhaldige kondrittar
Karbinhaldige meteorittar er kjemisk svært komplekse, med ein ytre utsjånad som minner om kullbrikettar. Smelteskorpa er mørk grå til svart, og innsida er tilsvarande mørk. Enkelte viser eit rikt utval av flotte kondrular, medan andre er er nesten utan strukturar innvendlig. I motsetning til dei ordinære kondrittane, viser dei karbonhaldige ingen eller få teikn til termisk metamorfose. Derimot viser dei fleste klassene teikn til forvandling som resultat av kontakt med vatn, og enkelte har òg vassmolekyl i enkelte av minerala. Desse kondrittane manglar i stor grad metall, og det metallet som finnast er gjerne knytt i oksidform (til dømes som mineralet magnetitt). Enkelte har òg mineral som tilsvarer hydratiserte mineral (leiremineral og serpentin).

Som namnet seier, så innheld desse kondrittane ei større mengde med karbon. (Dog enkelte er faktisk ganske karbonfattige). Men det som faktisk er meir spesielt med dei karbonhaldige kondrittane, er det høgare forholdet med magnesium, kalsium og aluminium samanlikna med silisium, dersom ein samanliknar med dei ordinære kondrittane. Enkelte av dei meir primitive karbonhaldige meteorittane (CI1) innheld karbonat og komplekse organiske forbindelsar (til dømes aminosyrer). Ein spennande tanke er at desse potensielt sett kan ha vore med i prosessen som var opphavet til liv på jorda.

Akondrittane er eindel yngre enn kondrittane, og skil seg nokså mykje frå desse. Ein kan ofte samanlikne dei med bergartar vi finn på jorda, td basalt. Akondrittane innheld dei sjeldaste meteoritttypane, med nokre eksemplar som kjem frå planeten Mars og månen. Andre har opphav i den store asteroiden Vesta.

Steinmeteorittane innheld mindre delar jern, men flesteparten er likevel jernholdige nok til at dei lett lar seg tiltrekke med ein magnet. Meteorittane består for det meste av silikatmineral, og med eit jerninnhald opp mot 30%. Jernet eksisterer både i elementært form, og som del av silikatminerala.

Kjemiske forskjellar
Ein god måte å skille dei ulike typane kondrittar frå kvarandre er den kjemiske oppbygginga av olivinminerala. H-kondrittar har ei olivinfordeling på Fa15-19. Kva betyr dette?

Jo, vi har to hovudtypar olivinmineral, fayalitt (Fe2SiO4)  og forsteritt (Mg2SiO4). Dei fleste olivinkrystallar innheld begge typane, men i ulike forhold (jern og magnesium har samme ladning, og kan difor bytte plass med kvarandre i krystallstrukturen). Det at H-kondrittar har fordeling på Fa15-19  betyr at denne meteorittypen innheld 15-19 mol% fayalitt, eller sagt på ein annan måte; 81-85 mol% forsteritt. Vi ser dermed at H-kondrittar (og faktisk kondrittar generelt sett) innheld olivin med høgt magnesiumsinnhald. Dette innhaldet vert brukt for å klassifisere meteorittane.

Legg igjen en kommentar